APOLLON SMİNTHEUS MABADİ KHRYSA (Kheyse,Killa,Smintheus)

Ayvacık İlçesi Gülpınar Beldesinde bulunmaktadır. M.Ö. 2 YY. yapıldığı anlaşılmıştır. İlyada destanında şöyle söz edilmektedir. Ey Khryse'yi kutsal Killa'yı koruyan gümüş yaylı, Tendos'un güçlü kıralı Smintheus dinle beni, bir gün sana yaraşır bir tapınak yaptıysam, boğaların, keçilerin yağlı butlarının yaktıysam , senin uğruna, şu dileğimi tez elden yerine getiriver.
Göz yaşlarımın öcünü al Danolardan , oklarınla

Tanrıların tanrısı Zeus'la Leto'nun oğlu Anadolu tanrısı Apollon için söylendi bu dizeler. Tenedos (Bozcaada) Kralı Khryse'yi (Gülpınar) koruyan tanrı Akhalar ile Troila'rın büyük savaşında Apollon yine Anadoluların yanında yer alır. Troaslılarla ona şükranlarını sunmak için, Gülpınar'daki Apollon Smintheus Tapınağı'nı, diğer adıyla Farelei Apollo Kutsal Alanını yaparlar. Tapınak , destandaki bu savaşı resimsel olarak anlatması ile dünya uygarları içinde yer alan tek örnektir.

İda (Kaz ) Dağlarının binlerce yıllık tarihsel yaşamının, Akha Kıralları arasındaki kavgaları, küsleri, kızkaçırmaları, Akhalı kahraman Akhilleus'un Troia Kralı Priamos'un oğlu Hektor'u öldürmesini, Paris'in güzel Helena'yı kaçırışını, Apollon'un okları ile veba mikrobunu yollamasın, Zeus ile Muzo'ların (Esin perileri) beraberliklerin, Ithake Kralı meşhur Odysseus'un maceralarını ve Apollon'un 5 m. Büyüklüğündeki tanrı heykelinin bacağını görebilirsiniz.

İlk kazılar 1866 yılında yapılmıştır. İlk kazılardan sonra tapınak unutulmuş, üzerine Zeytinyağı fabrikası yapılmış, bahçe olarak kullanılmış ve mermerleri yakılarak kireç yapılmıştır. Kazı ve restorasyon çalışmaları 1984 yılından beri devam etmektedir. Çanakkale Valiliğinin maddi katkılarıyla tapınak önemli ölçüde ayağa kaldırılmıştır

KHRYSA ,Bu kentin yeri Ayvacık İlçesi Gülpınar Beldesinin 2 km. kuzeybatısında, Beşik tepe üzerinde idi. Ünlü Apollo Smintheus tapınağında bu kentte bulunmaktadır. Smintheus, Fare Tanrı demektir. Kenti, Yunanistan'dan gelen İonlar kuşattığı zaman, gece topraktan çok miktarda tarla faresinin çıkarak askerlerin silah ve teçhizatların deri kısımlarını kemirip kopardıkları ve bu yüzden kenti kuşatan İonların savaşı kaybettiği, ünlü coğrafyacı ve seyyah Strabon tarafından yaklaşık 2000 yıl önce yazılan Geographica adlı kitapta belirtilmektedir. Lekton halkı da bir minnet göstergesi olarak bu tapınağı inşa etmiş olmalıdır.

 

Apollonn Smintheus Tapınağı :

Apollon Smintheus Tapınağı, eski adıyla Külahlı olarak bilinen Gülpınar Beldesi'nin kuzey-batısıyla, kuzey doğusu arasında kalan vadinin başlangıç eteklerinde Bahçeler-içi olarak adlandırılan mevkide yer alır.

Su yönünden zengin olan bu yöre, yeraltı kaynak suları ile beslenmekte; büyük olasılıkla antik çağlarda oluşturulan yeraltı kanalları ile ana merkeze aktarılmaktadır. Tapınağın yapıl-dığı Hellenistik çağda da yörede suyun bol olması Apollonn kültünün bir simgesidir. Çünkü; tanrı Apollonn kehanette bulunmak için her zaman suya gereksinim duymuştur.Tapınağın bu alanda kurulmuş olması da bu nedenle olmalıdır.

Arkeologlar, mimarlar ve sanat tarihçileri için Hellenistik Çağ (M.Ö.330-30) ve mimarisi çok sevilen ve ilgi duyulan bir konu olarak karşımıza çıkar. Gülpınar Apollonn Smintheus Tapınağı da Hellenistik dönem için konusunu Homeros'un Ilyada Destanı'ndan alan kabartmaları yanında mimarî tasarım ve stili ile dikkatleri üzerinde toplar.M.Ö.150 yıllarında Ion stilinde yapılan tapınak, kuzey-batı Anadolu'da, Troas bölgesinde bugün için tek örnektir. Tapınak'ta Hellenistik Çağ Anadolu mimarlığına imzasını atan Mimar Hermogenes'in uyguladığı pseudodipteros (yalancı iki sıralı sütun) plân tasarımı kullanılmıştır.Ön ve arka cephelerinde 8, uzun kenarlarında ise 14'er sütun dizisi yer alır. Tapınağın ölçüleri; dar yüzler 23.20 metre, uzun kenarlar ise 41.65 metredir.Alt yapısında üç farklı tür taş kullanılmıştır. Temel, yöreye özgü volkanik tüf taşından yapılmıştır. Üzeri, çevrede çok görülen andezit-bazalt taşı ile kaplıdır. Temel ve 11 basamağın en son kaplaması mermerdir. Mermer bloklarla döşenen kutsal alan, üç odadan oluşur. Bunlar; giriş sırasıyla, pronaos (kutsal ön oda), naos (kutsal oda) ve opisthodomos (arka oda) tur.Naos'ta, Paroslu heykeltraş Skopas'ın yaptığı ve 110 cm'lik bacak parçası ele geçen, tanrı Apollonn'un heykelinin yer aldığı bilinmektedir.

Alexandria Troas Helenistik Çağ sikkelerinde görülen ve antik kaynaklarda bahsi geçen tanrı Apollonn'un tapınak cephesinde duran, adını aldığı fare-smintheus'a basar biçimde tasvir edildiği sanılan kutsal heykeli olasılıkla, 5metre boyundadır.

Stylobat denilen plâtformda yer alan ve Anadolu Attik tipi bir kaide üzerinde yükselen 44 adet sütunun her biri üst üste konmuş 7 parçadan (tamburdan) oluşur. Yedinci sütun tamburu, boğa başı-çelenk süsleri veya mitolojik insan figürleri ile bezelidir. Bu son tamburun üzerine gelen başlık, Ion stilinde yapılmıştır. Sütunların üzerinde üst yapı elemanları olarak sırasıyla, inci dizisi ile süslü arşitrav (baştaban) ile friz adı verilen ve üzerinde,Yunanlılar ile Troialılar arasındaki Troia Savaşları'nı anlatan mitolojik konuları içeren kabartma bloklar yer alır. Yapı, daha sonra diş sırası (dentil), saçak (geison), üçgen alınlık (pediment) ve kırma çatı ile son bulur.Tapınak, yaklaşık olarak 5 katlı (15 metre) bir apartman yüksekliğindedir. Marmara Adası mermerinden inşa edilen tapınağın mimarı ve yaptırıcısı bilinmemektedir.Ilyada anlatımları, çeşitli çağlarda vazolar üzerinde, duvar resimlerinde, mermer lahitlerde betimlenmiştir. Ancak bir tapınakta, ilk kez olarak Gülpınar Apollon Smintheus kutsal alanında karşımıza çıkar.